Çocuklarımızın çocuğu olduk!

Günümüzde giderek daha sık karşılaştığımız bir ebeveyn profili var. Çocuğuna söz geçiremeyen, basit sorumlulukları yerine getirmesini sağlayamayan, sınır koymakta zorlanan ve zamanla kendi evinde otoritesini kaybeden anne babalar…
Öyle ki bazı ailelerde roller neredeyse tersine dönmüş durumda. Çocuk, ailenin bütün düzenini belirliyor; anne baba ise onun isteklerini yerine getirebilmek için çabalıyor. Bir başka ifadeyle, anne babalar kendi çocuklarının çocuğu olmuş durumda.
Üstelik bu tabloyu fark etmek yerine çözümü çoğu zaman dışarıda arıyoruz. Daha iyi bir özel okul, daha donanımlı bir öğretmen, daha fazla bireysel ders, daha kapsamlı bir eğitim programı…
Sanki yıllardır atılmayan adımların, zamanında konulmayan sınırların ve öğretilmeyen sorumlulukların telafisi, biraz daha fazla para harcayarak mümkünmüş gibi.
Oysa unuttuğumuz şu ki kaçırdığımız trenin biletini sonradan satın alamayız.
Çünkü eğitim satın alınabilir ama ebeveynlik sorumluluğu devredilemez.
Bugün okullarda öğretmenlerden beklenenler her geçen gün artıyor. Öğretmenin yalnızca akademik bilgi aktarması değil; çocuğa saygıyı, paylaşmayı, sabretmeyi, dinlemeyi, kurallara uymayı ve sorumluluk almayı da öğretmesi bekleniyor.
Elbette okulun ve öğretmenin bu konularda önemli bir rolü var. Ancak okul, ailede başlayan eğitimin destekleyicisidir; ailenin yerine geçen bir kurum değildir.
Çocuğuna odasını toplatamayan, eşyalarını korumayı öğretemeyen, verdiği sözün arkasında durmasını sağlayamayan bir ebeveynin bütün bu sorumlulukları öğretmenden beklemesi ne kadar gerçekçi?
Evde istediği her şey anında yapılan, hayır kelimesiyle neredeyse hiç karşılaşmayan, yaptığı hataların sonuçlarından sürekli korunan bir çocuğun okulda kurallara uymasını beklemek de aynı ölçüde gerçek dışı.
Çünkü çocuk, evde öğrendiği davranış kalıplarını okula, arkadaş ilişkilerine ve sosyal yaşama taşır.
Her çocuk prens, her çocuk prenses!
Bugün bir öğretmenin sınıfta karşılaştığı zorlukları düşünelim.
Aynı sınıfta 20-30 çocuk, birbirinden farklı aile yapıları, alışkanlıklar ve beklentiler… Öğretmen bir taraftan ders anlatmaya, diğer taraftan sınıfın düzenini sağlamaya çalışıyor.
Bir çocuğa arkadaşının sözünü kesmemeyi, diğerine kaybetmenin hayatın doğal bir parçası olduğunu, bir başkasına sırasını beklemeyi ve arkadaşlarının haklarına saygı göstermeyi anlatıyor.
Bütün bunları yaparken bir de velilerin beklentilerini yönetmek zorunda kalıyor.
Çocuğuna sınır koyduğunda şikâyet edilme ihtimali, bir davranışına müdahale ettiğinde yanlış anlaşılma endişesi…
Dahası, bazen öğretmenin yaptığı en basit uyarı bile aile tarafından çocuğa yapılmış bir haksızlık olarak değerlendirilebiliyor.
Elbette öğretmenler de hata yapabilir. Ancak her uyarıyı haksızlık olarak görmek, her müdahaleyi sorgulamak da sağlıklı bir ebeveyn tutumu değildir. Öğretmen, çocuğun karşısında duran bir rakip değil, gelişim yolculuğundaki eğitim paydaşıdır.
Peki, okullarda karşılaştığımız bu davranış sorunlarının bir kısmının arkasında ne var?
Sınıfta arkadaşının sözünü kesen, oyun sırasında kaybetmeyi kabul etmeyen, grup çalışmasında kendi fikrinin uygulanmasını isteyen, arkadaşının başarısını takdir edemeyen çocuklar…
Çocuğun her istediğini yapmak sevgi göstergesi olarak sunuluyor. Oyuncaklarını paylaşmak istemediğinde müdahale etmiyoruz, kaybettiğinde karşı tarafı suçluyoruz, öğretmeni davranışını eleştirdiğinde önce çocuğumuzu dinlemek yerine öğretmenin yaklaşımını sorguluyoruz.
Böylece çocuk, kendi davranışlarını değerlendirmek yerine başkalarının kendisine nasıl davrandığını sorgulamayı öğreniyor.
Psikolojide önemli bir yeri olan öz düzenleme becerisi, tam da bu noktada karşımıza çıkıyor. Çocuğun dürtülerini kontrol edebilmesi, duygularını yönetebilmesi, bekleyebilmesi ve anlık isteklerini gerektiğinde erteleyebilmesidir.
Bu beceri nasihatle değil; tutarlı sınırlarla, yaşına uygun sorumluluklarla ve davranışlarının sonuçlarıyla karşılaşmasına fırsat verilerek gelişir.
Çocuğumuzu korumak mı, hatalarından korumak mı?
Burada çok önemli bir ayrım var.
Çocuğumuzu elbette korumalıyız. Ancak onu her hatasının sonucundan korumak, gelişimini desteklemek anlamına gelmez.
Ödevini yapmayan çocuğun yerine ödevini tamamlamak, unuttuğu eşyayı her defasında okula yetiştirmek, arkadaşlarıyla yaşadığı her anlaşmazlıkta hemen devreye girerek karşı tarafı suçlamak…
Bunlar kısa vadede çocuğun sorununu çözebilir ama uzun vadede kendi sorunlarını çözme fırsatını elinden alır.
Bir çocuk ayakkabısını kendisi giyebiliyorsa onun yerine giydirmemeliyiz. Çantasını hazırlayabiliyorsa her sabah çantasını biz hazırlamamalıyız. Arkadaşıyla yaşadığı küçük bir anlaşmazlığı çözebilecek durumdaysa hemen onun yerine konuşmamalıyız.
Çocuğa yardım etmek ile onun yerine yaşamak arasında büyük bir fark var.
Bu süreçte işin belki de en düşündürücü taraflarından biri de şu.
Velilerle konuştuğunuzda hemen herkes başka çocuklardan şikâyetçi. Arkadaşına saygı göstermeyenlerden, sınıfın düzenini bozanlardan, öğretmeni dinlemeyenlerden yakınıyor.
Ancak kendi çocuklarına gelince durum değişiyor.
Kendi çocuğu yalnızca hakkını arıyor, diğer çocuklar saygısızlık yapıyor. Kendi çocuğu hassas, diğer çocuklar onu anlamıyor. Kendi çocuğu lider ruhlu, diğer çocuklar söz dinlemiyor.
Oysa çocuklarımızın davranışlarına bakarken kendimize de dönüp sormamız gerekiyor:
Ben çocuğuma başkalarının haklarına saygı duymayı öğrettim mi?
Kaybettiğinde nasıl davranması gerektiğini gösterdim mi?
Bir hata yaptığında özür dilemesini sağlayabildim mi?
Kendisine ait sorumlulukları üstlenmesine fırsat verdim mi?
Bu sorulara dürüstçe cevap vermeden yalnızca başka çocukları ve aileleri eleştirmek, sorunun bir parçası olduğumuzu görmemizi engeller.
Sevgi ile sınırsızlık aynı şey değildir. Çocuğa değer vermek, onun her isteğini yerine getirmek; özgüven kazandırmak, her davranışını onaylamak anlamına gelmez.
Çocukların sevgiye olduğu kadar sınırlara da ihtiyacı vardır.
Üstelik disiplin, korkutmak veya cezalandırmak değildir.
Disiplin, çocuğun kendi davranışlarını yönetebilmesini sağlayacak becerileri kazandırmaktır.
Bunun yolu da önce ebeveynin kendi davranışlarını gözden geçirmesinden geçer.
Çocuğuna saygı bekleyen bir ebeveyn başkalarına saygı göstermeli, sözünün dinlenmesini isteyen bir ebeveyn önce çocuğunu dinlemeli, sorumluluk bekleyen bir ebeveyn bu konuda örnek olmalıdır.
Çünkü çocuklar çoğu zaman söylediklerimizden çok yaptıklarımızı öğrenir.
Elbette her çocuğun mizacı, gelişim hızı ve ihtiyaçları farklıdır. Her davranış sorununun nedeni aile değildir. Bazı çocukların özel eğitim, psikolojik danışmanlık veya gelişimsel desteğe ihtiyacı olabilir. Ancak bu gerçek, ebeveynlik sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz.
Unutmayalım; çocuklarımız bizim en değerli eserlerimizdir. Ancak bu eserlerin niteliğini yalnızca okulların, öğretmenlerin ve eğitim sisteminin belirlemesini bekleyemeyiz.
Çünkü çocuk bizim.