
Hiç merak ettiniz mi Osmanlı sarayında nasıl konuşulurdu? Genel kabule göre, sarayda ağdalı ve anlaşılmayan bir Osmanlıca konuşulduğu düşünülür. Fakat bu cümleyi kaleme alırken bilerek iki hata yaptım: İlk hata “ağdalı”, ikincisi “Osmanlıca” kelimesidir. "Ağdalı" derken kastedilen, anlaşılması zor, uzun ve basmakalıp Arapça ile Farsça kelimelerden oluşan bir dildir. Hâlbuki bu tür örneklerle genellikle edebiyat ve şiir metinlerinde karşılaşmaktayız. Hemen örnekleyelim:
Gelse o şûh meclise nâz ü tegâfül eylese” (Hafız Post)
Veya Yeşilçam'dan bir alıntı yapacak olursak:
“Tîz-reftâr olanın pâyine dâmen dolaşır” (Ziya Paşa'ya atıf yapılır)
Yazımın başında yaptığım ikinci hata olan “Osmanlıca” ise hataların en püsküllüsü. "Osmanlıca" olarak bildiğimiz kavram aslında Osmanlı Türkçesidir; yani o dönemde halkın ve idarenin kullandığı Türkçe'nin ta kendisidir. Bu dil, Arap ve Fars alfabesiyle Türkçe yazılıp okunması esasına dayanır. Günümüzde Latin alfabesiyle Türkçeyi kullanırken 8 sesli harfimiz varken, Osmanlı Türkçesinde 4 ana sesli harf bulunuyordu; bu nedenle harflerin başındaki, ortasındaki ve sonundaki yazım şekilleri ile okunuşları bağlama göre değişiklik arz ederdi.
Peki, bundan yüzyıllar önce insanların kullandığı dil nasıldı? Bu sorunun cevabını aramak için tarihimizden üç farklı vesikaya değineceğiz.
İlk olarak takvimleri 1500'lü senelere, Osmanlı tarih yazımının ilk örneklerinin verildiği II. Bayezid devrine götürelim. Edirneli Oruç Beğ Tarihi'nden bir alıntı yaparak Orhan Gazi dönemindeki Bursa'ya ve ünlü derviş Geyikli Baba ile olan sohbetine tanıklık edelim:
"Orhan Gazi zamanında abdallardan Geyiklü Baba vardı, er kişiydi. Orhan Gazi'ye, Geyiklü Baba'yı 'mey-perest' deyü anlattılar. Orhan Gāzi dahi denemek içün Geyiklü Baba'ya iki tulum şarap gönderdi, Geyiklü Baba nûş etsün. İki tulum şarabı getürdüler, Geyiklü Baba önüne kodular. 'Baba, bunu pâdişâh gönderdi' dediler. Geyiklü Baba heman o iki tulum şarabı iki kazana koyup, birinde zerde birinde helva bişürdi. İki kutuya koydu. Ve andan sonra bir kutunun içine pamuğu yakıp koydu. Ağzını mühürleyüp Orhan Gazi'ye gönderdi. Orhan'a kutuyu getürdiler. Orhan Gazi mühürleri bozdu. Birinde helva birinde zerde. Bir kutuyu açdı gördü ki içinde yanmış pamuk, şaraba eser etmemiş. Orhan Gazi'ye dediler, iletdükleri şarapları kazana koyup zerde ve helva bişirdü" (1).
Metinden açıkça anlaşılacağı üzere, bugün Anadolu'nun pek çok yöresinde (örneğin Kastamonu çevresinde) yaşayan ağız özellikleri, o dönemde de konuşma dilinin doğal bir parçasıydı: -ettü, -gettü, -yaptu vb.
Takvimi biraz daha ileri alarak 1648 yılına, tarihe damga vuran ve devleti uzun süre yöneten Mâhpeyker Kösem Sultan'ın kaleme aldığı satırlara uzanalım. Kösem Sultan'ın kethüdasına (yardımcısına) yazdığı mektup, haremin masraflarından ve personel azlığından duyduğu sitemi gözler önüne serer. Sitemin tonu o kadar serttir ki, mektubun sonunda "sen melunsun" diyecek kadar kethüdayı kızdırdığı anlaşılmaktadır. Belgedeki bazı yazım kusurlarını sadeleştirerek aktaracak olursak:
"Arapların avayidi (geliri) hazırdır deyü haber gönderirsin amma demezsin ki bu kadar Arap eksildi ve gerek baltacı eksildi. Öteden berü bu kadar tayinleri vardır, her şeyden Araplar eksildi baltacılar eksildi. İzdiyad (artan bu şeyler) vardır, ne buyurursun demeğe kadir misin?
Bizim aşçılardan iki aşçı hanım sultan vardı, pek melunlardır, hayırsızlardır deyü ikisini de kovdu. Onun kahyası kendisine yardır, sen bana değilsin ve kimseye yar değilsin.
Hemen kendine yarsın, bu kadar masraf, bu kadar gider…
Baltacılardan on baltacı yok. Bir sofra taam (yemek) yeter, bir sofra da Araplara yeter.
Kâni (yeterli) bu kadar yedekçi tayini. Aferin ederim, amma sen melunsun" (2)
Orijinal belgede yazının oldukça çalakalem yazıldığı görülmektedir. Buradaki "Arap" ve "Baltacı" ifadeleri saray görevlilerini tanımlar; örneğin haremin hemen bitişiğinde yer alan Baltacılar Koğuşu, sarayın odun işlerinden sorumlu zülüflü baltacıların mekânıydı. Kösem Sultan, harem masraflarını kısmak amacıyla personelin tek bir sofrada yemek yemesini ve tayin listelerinin eksiksiz teslim edilmesini katı bir dille talep etmektedir.
Bu konudaki üçüncü ve son evrakımız ise Fransız İhtilali'nin eşiğinde tahta çıkan III. Selim'e aittir. Fransa'da yaşanan ihtilalin ardından devletin başına geçen Napolyon Bonapart, Sultan Selim'e kendi portresini gönderir. Bu diplomatik jeste karşılık Sultan Selim de kendi portresini yaptırıp göndermek ister. Bakalım Sultan Selim 1806 senesinde vezirine gönderdiği talimatta nasıl bir üslup kullanmıştır:
"Benim vezirim,
Françe İmparatorunun hediyelerinden mahzûz oldum. Husûsân tasvirinden gayet haz eyledim. Bana tasvîrini irsål eylemek pek büyük dostluk ve hulûs izhâr eylemekdir.
Avrupa'da dost dosta tasvirini hediye eylemek gayet mu'tenâ âdetdir, sen bilmezsin.
Hele bu muamelesinden memnunum. Benim dahi mahsûs yaptırdığım kendi tasvirim vardır, büyük levhadır, anı imparator dostuma irsâl eyleyeceğim.
Acaba elçiye teslim eylesek irsål idebilir mi? İstifsâr ve istişare eylesün.
Reis efendi tercümânı çağırub söylesün. Elçi Sebastini dostumuz vasıtasıyla gitse güzel olur" (3).
Sonuç olarak, Osmanlı saray dili ve yazışma kültürü, halktan kopuk, erişilmez ve kalıplaşmış bir 'saray dili' mitinden ziyade, hayatın içinden süzülen çok katmanlı bir iletişim aracıdır. Şiirde ve edebiyatta boy gösteren Arapça-Farsça terkip zenginliği ne günlük sitem mektuplarına ne de devletlerarası diplomasi masasına bir gölge gibi düşmüştür. II. Bayezid devrinin samimi kroniklerinden Kösem Sultan'ın sitem dolu satırlarına ve III. Selim'in Avrupai nezaketine uzanan bu tarihsel panorama; Osmanlı Türkçesinin çağın ruhuna ayak uyduran, esnek ve yaşayan bir dil olduğunu bizlere en yalın hâliyle fısıldamaktadır.
Dipnotlar:
1- Oruç Beğ Tarihi, Haz. Prof. Dr. Necdet Öztürk, Bilge Kültür Sanat Yayınları, İstanbul 2014, s. 18.
2- BOA, HAT, 1653/74.
3- BOA, HAT, 257/14805.






