İnsanlık, evrene baktığında uzun süre kendini merkezde sandı.
Sonra teleskoplar bu yanılsamayı kırdı. Dünya, sıradan bir gezegendi.
Ardından mikroskoplar geldi ve ikinci bir kırılma yaşandı: İnsan, özel bir yaratım değil; hücrelerin geçici bir örgütlenmesiydi.
Bugün yaşamın kökenine baktığımızda artık tek bir hikâye anlatmıyoruz. Çünkü bilim, kesin cevaplar vermekten çok, iyi sorular sormayı öğrendi.
Yaşamın ilk hücresi…
Bir zamanlar bu soruya tek bir yanıt arıyorduk. Oysa şimdi biliyoruz ki, belki de yanlış soru buydu. Çünkü yaşam bir kez değil, defalarca denenmiş olabilir. Bazıları tutmadı. Bazıları silindi. Birkaçı hayatta kaldı. Ve yalnızca biri —bizim soyumuz— bugüne ulaştı.
Hidrotermal bacalar bu hikâyenin merkezinde yer alıyor. Okyanusların derinliklerinde, kayaların arasından sızan sıcak, mineral yüklü sular… Elektriksel potansiyel farkları… Enerjinin sürekli ve düzenli akışı… Bunlar bir hücrenin ihtiyaç duyduğu her şeyi sağlıyor: yapı taşı, enerji ve zaman. Çok zaman.
Ama bacalar tek aday değil.
Sığ su birikintileri, gelgit havuzları, kil yüzeyleri, sıcak göller, volkanik alanlar… Hatta başka bir gezegen: Mars.
Mars fikri insanı hem büyülüyor hem de tedirgin ediyor. Çünkü eğer yaşam orada başladıysa ve Dünya'ya taşındıysa, bu bizi daha da sıradan kılar. Ama aynı zamanda evrene daha sıkı bağlar. Yaşam, Dünya'ya özgü bir mucize değil; kozmik bir eğilim olur.
Bakterilerin, sporların, DNA'yı koruyan protein kılıflarının uzayın sert koşullarına dayanabildiğini artık biliyoruz. Meteorlar, gezegenler arasında yalnızca taş değil, olasılık da taşıyor olabilir.
Ama burada önemli bir nokta var:
Bilim, “kesinlikle burada başladı” demiyor.
Bilim, “burada da başlamış olabilir” diyor.
Bu, bir zayıflık değil; bir erdemdir.
Çünkü artık şunu net biçimde anlıyoruz:
Yaşam, tek bir bileşenin mucizevi biçimde ortaya çıkmasıyla başlamadı. Ne DNA tek başına yeterliydi, ne proteinler, ne de hücre zarı. Hepsi birbirine muhtaçtı. Ve bu karşılıklı bağımlılık, bilim insanlarını uzun süre çıkmaza soktu.
RNA dünyası bu çıkmazı kısmen aştı. RNA, hem bilgi taşıyabiliyor hem de kimyasal tepkimeleri hızlandırabiliyor. Yani hem tarif hem aşçı… Ama RNA da tek başına yeterli değil. Onun da korunması, çoğalması, hata yapması ve bu hataların seçilmesi gerekiyor.
Burada hücre zarı tekrar sahneye çıkıyor.
İki molekül kalınlığında bir sınır…
İçeriyle dışarıyı ayıran ilk “ben”.
Belki de bilinç dediğimiz şey, bu ayrımın çok geç bir yankısıdır.
Bugün geldiğimiz noktada şunu rahatlıkla söyleyebiliriz:
Yaşamın nerede başladığını bilmiyoruz.
Ama nasıl ilerlediğini artık biliyoruz.
Yavaş yavaş. Deneye yanıla. Hata yaparak.
Ve çoğu zaman başarısız olarak.
Bu bakış açısı, insanı küçültmez. Tam tersine, onu gerçek yerine koyar. Biz evrenin amacı değiliz. Ama evrenin ürünüyüz. Ve bu ürünü düşünebilen tek şey yine evrenin kendisi.
Bir zamanlar, Dünya'da ya da Mars'ta, sıcak bir suyun içinde birkaç molekül bir araya geldi. Ne yaptıklarını bilmiyorlardı. Bir planları yoktu. Ama bir şey oldu. O şey sürdü. Kopyalandı. Değişti. Dayandı.
Ve milyarlarca yıl sonra, o sürecin çok uzak bir ucunda, biz, bir masanın başında yaşamın kökenini tartışıyoruz.
Belki de yaşamın en büyük gizemi burada yatıyor:
Kendi başlangıcını merak edebilen tek şey, yine yaşamın kendisidir.
Ve bu merak, henüz tükenmedi.
